Ένα ασημένιο κουτάκι μ΄ένα κοκκαλάκι...

(στο http://www.elkibra-nouros.blogspot.com/ θα βρείτε μιά προσπάθεια ιχνηλάτισης της ζωής του Κώστα Νούρου)

Επειδή τα blogs μου δεν απευθύνονται μόνο σ΄αυτούς/ές που είναι μέσα στο ρεμπέτικο προλαβαίνω, ίσως, ένα πιθανό εσωτερικό σας ερώτημα.

Γιατί, άραγε, η προσκόλληση και το ψάξιμο στις λεπτομέρειες της ζωής ενός τραγουδιστή/τριας; Γιατί δεν αρκούμαστε σ΄αυτό που μας έδωσε αλλά ψάχνουμε, ψαύουμε, ψαχουλεύουμε τη ζωή τους;

Οι απαντήσεις μπορούν νά΄ναι πολλές. Ουσιαστικά, η ζωή του κάθε ανθρώπου είναι ένα γεγονός τελείως αδιάφορο, αν το δούμε μέσα σε μιά ολότητα. Ταυτόχρονα, αν και πιστεύω πως η ζωή μας δεν έχει μεγαλύτερη σημασία από μιάς ζέβρας, μιάς πικροδάφνης, μιάς καλέντουλας, ενός σπίνου ή μιάς σαρδέλας, υπάρχει κάτι ιδιαίτερο με τις ζωές των ανθρώπων, ή έτσι μας βολεύει να πιστεύουμε. Ιδιαίτερα απ΄τη στιγμή που κάναμε ένα βήμα έξω απ΄τη φύση και την παρατηρήσαμε.Σαν άτυχο είδος που είμαστε, πορευόμαστε μόνοι/ες κι έρημοι/ες μέσα στο βίο μας. Διασκεδάζουμε κάπως τη μοναξιά μας με το να ενωθούμε με άλλα άτομα, να εξαρτηθούμε απ΄αυτά, να τ΄αγαπήσουμε. Τελικά όμως, μόνοι/ες μας είμαστε...Κάποιοι/ες είναι πιό έντονα σημαδεμένοι/ες. Κάτι στον προγραμματισμό των γονιδίων μας, κάποια χαστούκια που εισπράξαμε πρώιμα, ο τρόπος που τα επεξεργαστήκαμε, αφήνουν κάποια ανεξίτηλα ίχνη που μας καθορίζουν γιά πάντα.

Κάπως έτσι βλέπω το Νούρο, αυτόν τον καλόκαρδο, τον μερακλή και μοναχικό μάγκα.

Κάθε άνθρωπος έχει ανάγκη επιβεβαίωσης, ανάγκη να τον/την θυμούνται, ιδιαίτερα όταν πρόσφερε. Ο Νούρος ανήκει στις στρατιές των ανθρώπων που ξεχάσαμε.

Και αν πάω και παραπέρα, σε ευαίσθητες περιοχές, μου είναι δύσκολο να βγάλω απ΄το κεφάλι μου ότι η αίσθηση της ομοφυλοφιλίας του Νούρου έχει κάτι να κάνει με το γεγονός ότι ξεχάστηκε και πετάχτηκε στους σκοτεινούς κάδους της λήθης. Στο αντροκρατικό τοπίο που δεσπόζει στο ρεμπέτικο, αυτά τα θέματα είναι ταμπού και αντιμετωπίζονται με νευρικότητα και καχυποψία. Ίσως θαρρούνε πως ήταν μιά περίπτωση σα τα νούμερα που βλέπουν στα κανάλια...

Είχε μιά ζωή ανακατεμένη, πότ΄εδώ και πότ΄εκεί. Αν δεν είχε αναγκαστεί να φύγει απ΄την πατρίδα του, απ΄την πόλη του, θα είχε μιά λογική ζωή. Θα τραγούδαγε, θα τον αγαπούσαν και εκτιμούσαν, θα γερνούσε σ΄ένα γνώριμό του περιβάλλον και θα έγερνε προς το σκοτάδι ήρεμα. Τον ξερίζωσαν όμως, του τσάκισαν τη ζωή του. Είχε μιά εξαίρετη φωνή που τον έσωσε. Τραγούδησε, τον θαύμασαν, έβγαλε λίρες πολλές, μπερδεύτηκε σε έρωτες με αρσενικά τσογλάνια που τον ταλαιπώρησαν. Φαίνεται στα μάτια του όλη αυτή η πίκρα.

Έτσι, πέρασε μιά ζωή. Δε πειράζει όμως. Τώρα είναι ήρεμος, ήσυχος μέσα στον κήπο του και η φωνή του ταξιδεύει. Κάποιοι, γιατί δε πιστεύω ότι υπάρχουν κάποιες, που μπορούν να διακρίνουν, τον ακούνε κι αυτό κάνει και τη δική τους τη ψυχή να ταξιδεύει...

Θά΄θελα, όπως κάναν κάποιοι παλιοί άνθρωποι, νά΄χα ένα μικρό κοκκαλάκι του. Θα τό΄βαζα σ΄ένα μικρό ασημένιο κουτάκι και θά΄λεγα, "εκεί μέσα είναι ο Νούρος μου". Θα το γυάλιζα το κουτάκι να μην οξειδώνεται και κάπου-κάπου, θα περνούσα το δάχτυλό μου απαλά, χαϊδεύοντας την επιφάνεια. Για να του στέλνω φωτεινά σήματα ότι δε τον ξεχνώ και τον ευγνωμονώ γιά την έκσταση που μου χάρισε...

Δικτατορία του μπουζουκιού, αδιαφορία και "ρατσισμός"...

Δηλαδή με συγχωρείτε, τι θέλουν να πουν μ΄αυτές τις φωτογραφίες και μ΄αυτό τον τίτλο; Ότι το μπουζούκι (η δικτατορία δηλαδή του μπουζουκιού), ποτέ δε πεθαίνει; Ένας φίλος με πληροφόρησε, καταχαρούμενος , γιά ένα CD που βγήκε (;) (θα βγει;) όπου παίζουν κάποιοι μουσικοί και τραγουδούν μικρά παιδιά διάφορα "ρεμπέτικα". Βεβαίως, συγκαταλέγεται η θρυλική "Φραγκοσυριανή" άλλα και τραγούδια που μιλάν γιά ναργιλέδες κλπ. Καταπληκτικό νέο! Το "ρεμπέτικο" όσο πάει και εξαπλώνεται. Κυρίως, τα χασικλίδικα τραγούδια. Πρίμα... Όλα πάνε καλά. Το "ρεμπέτικο" να μπει και στα σχολεία, να τραγουδάνε δάσκαλοι και μαθητές μαζί...

Η Κίνα διαθέτει, αυτή τη στιγμή, 50.000.000 άριστα καταρτισμένους πιανίστες που περιμένουν την κατάλληλη ευκαιρία γιά να ξεχυθούν στον υπόλοιπο κόσμο. Κάτι παραπλήσιο, υποθέτω, θα κάνουμε κι εμείς...

Τι προσμένουν άραγε όλ΄αυτά τα παιδιά; Πιστεύουν στ΄αλήθεια ότι το μπουζούκι, σα κύριο όργανο ορχήστρας, έχει μέλλον;

Διάλειμμα (γέλιου) ολίγων λεπτών...(2)

Παρανυχήδες είναι οι τρομοκράτες που παραμονεύουν με νύχια και με δόντια. Μιά φορά, έναν παρανυχή τον έπιασαν επ΄αυτοφόρω και τον ζούληξαν γιά καλά.

(από το ίδιο βιβλίο)
(συνεχίζεται)

Άντε ρε μόρτη, Πειραιώτη (2)

o M. Σκουλούδης στα δεξιά, με το μαντολίνο (1928) - αρχ. Η. Πετρόπουλου

περίπτωση αγαπητικού (1935;) - αρχ. Η. Πετρόπουλου

To τραγούδι "Άντε ρε μόρτη, Πειραιώτη" (1931;)(M.Σκουλούδη), ιδιαίτερα στην έκδοση με το Δ. Αραπάκη (μιά και υπάρχει μιά με το Νούρο και άλλη μιά με το Νταλκά), είναι ένα απ΄τα καλύτερα τραγούδια που γράφτηκαν τη δεκαετία του ΄30. Ο στιχουργός μας παρέχει διάφορες κωδικές πληροφορίες που οι "διανοούμενοι",ή οι ερευνητές με τα "λευκά γάντια" που σκαρφαλώνουν πάνω στα ίδια τους τα κεφάλια, αγωνίζονται να μας περιγράψουν. Το τραγούδι δίνει μιά άψογη σκιαγράφηση ενός "σωστού"μάγκα και της "λούμπας" που μέσα της κολυμπούσε.

Γιά όσους/ες μπαίνουν στη χρήσιμη σελίδα http://www.stixoi.info/stixoi.php?info=Lyrics&act=details&song_id=20441 γιά να βρουν στίχους τραγουδιών, θα ήθελα να επισημάνω ότι, πολύ συχνά, υπάρχουν λάθη. Αυτά οφείλονται, συνήθως, στη περιορισμένη καθαρότητα του υλικού απ΄όπου ανασύρθηκαν και, σε μικρότερη ή μεγαλύτερη άγνοια. Στη συγκεκριμένη περίπτωση έχουν τους στίχους της έκδοσης του Νταλκά. Εστιάζω σε δύο λάθη που κάνουν καίριο κακό στην αντίληψη γιά το περιεχόμενο του τραγουδιού.

Το ένα λάθος βρίσκεται στην 5η στροφή όπου είναι σημειωμένο "γιά να δράσουνε, λεβέντη", ενώ στις δύο εκτελέσεις που έχω, οι Αραπάκης και Νούρος λένε, "Γειά χαρά σου, βρε λεβέντη". To ρ. δρω δεν απαντιέται σε κανένα απολύτως τραγούδι.

Το δεύτερο, στην 8η στροφή υπάρχει σημειωμένο, "το σαντουράκι σαν μου παίζει το ντουμ ντουμ". Το σωστό είναι, τουλάχιστο στην έκδοση με το Νούρο, "το μπουζουκάκι (σαντουράκι) σαν μου φύγει κι η ντουντού (= αγαπητικιά).

Δε θέλω να παρεξηγούμαι. Δεν είμαι η περίπτωση του ανθρώπου που βρήκε το αντικείμενο της υπόλοιπης ζωής του και το μετράει με το υποδεκάμετρο. Αγαπώ αυτή τη μουσική, μ΄ενδιαφέρει η σωστή φήμη της και, προσπαθώ να μην είμαι επιπόλαιος.

Σέβομαι πολύ αυτό το τραγούδι και πιστεύω ότι ο συνθέτης/στιχουργός Μ. Σκουλούδης έκανε πολύ καλή δουλιά (με ιώτα). Δε σκιαγραφεί έναν ψευτονταή αλλά ένα σωστό μάγκα. Αν είχε γράψει "γιά να δράσουμε, λεβέντη", εκτός απ΄το ότι το "δράσει" παραπέμπει σε "ταινίες δράσης" και είναι όρος που γαντζώθηκε στη γλώσσα μετά τον πόλεμο, θα έδινε την αίσθηση ότι περιγράφει ένα τύπο που πάει γυρεύοντας γιά καυγάδες, ενώ δεν είναι καθόλου αυτό.

Αν είχε γράψει "ντουμ-ντουμ", θα έδινε την εντύπωση ότι δεν έβρισκε την κατάλληλη λέξη και έβαλε μιά ηχομιμητική (σα το "νταρι-νταντρά"). Όχι. Τα νοήματά του είναι τελείως ζυγισμένα και ξεκάθαρα. Ο τύπος του μόρτη που περιγράφεται είναι, αυτός του ανθρώπου που δε θέλει να πειράζει κανέναν ("και άνθρωπο ποτέ μου δεν παραξηγάω"), αλλά δεν ανέχεται και να τον πειράζουν ("κι όποιος τον κάλο θα μου πατήσει, ούτε στιγμή σ΄αυτό τον κόσμο δε θα ζήσει").

Στο στίχο ("γι αυτό τα κάνω θάλασσα παντού, το σαντουράκι/μπουζουκάκι σαν μου φύγει κι η ντουντού"), η φράση "τα κάνω θάλασσα" δεν έχει τη σημερινή έννοια, αλλά την απώλεια ελέγχου΄, με τα γνωστά αποτελέσματα, τη μη παραδοχή της διακοπής του γλεντιού και την αποχώρηση της αγαπημένης.

Οι νέοι αρσενικοί θιασώτες του ρεμπέτικου που διακατέχονται απ΄την ανάγκη ν΄ακούνε και να λατρεύουν τραγούδια "σκληρά", "νταηλίδικα" και macho, μπορεί να βρουν την εκτέλεση με τον Αραπάκη νερόβραστη΄, μελλοδραματική και επιθεωρησιακή. Εκεί, σ΄αυτό ακριβώς το σημείο, βρίσκεται ο βασικός πυρήνας της παρεξήγησης του Μικρ.+ρεμπέτικου. Ότι δηλαδή, δεν είναι μιά μουσική που ορμάει μπροστά με προτεταμένα δίκοπα μαχαίρια, ένα στο κάθε χέρι. Έχοντας και διατηρώντας μιά τέτοια αντίληψη, πέφτουμε στο ίδιο επίπεδο με τους αντιδραστικούς πολέμιους αυτής της μουσικής, τοτινούς και τωρινούς, που δε καταλάβαιναν/καταλαβαίνουν γρυ. Τα μικρ+ρεμπέτικα έχουν και τέτοια τραγούδια αλλά, στην πλειοψηφία τους είναι τραγούδια "ενδοσκόπησης", μοναξιάς, εγκατάλειψης, παράπονου, τρυφεράδας. Όσοι δε μπορούν να το πιάσουν, χτίζουν τις βάσεις γιά να στηριχτεί η δική τους μοναξιά του νου. Δυστυχώς, αυτά τα πράγματα τα καταλαβαίνουμε, αν το κάνουμε ποτέ, όταν είναι πλέον αργά...

Διάλειμμα (γέλιου) ολίγων λεπτών...(1)

Εκδοροσφαγεία λέμε γιά τα ζώα που εκδοροσφάζονται διότι με σκέτο σφάξιμο, εξακολουθούν να ζωντανεύουν και φέρονται ατίθασα, αποφεύγοντα με τον τρόπον αυτό το τσιγγέλι του κρεοπωλείου και την κοπήν τους σε κιμάν.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ν. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΕΙΤΕ ΠΑΙΔΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ, ΕΙΤΕ ΠΑΙΔΕΣ ΒΑΡΒΑΡΩΝ. ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ ΔΕ ΓΙΝΕΤΑΙ!, Αθήνα, 1994

(συνεχίζεται)

Μπεκρής και νταής...

Οι τούρκικες λέξεις που κληρονομήσαμε από τα χρόνια της σκλαβιάς και κάποιες άλλες που πέρασαν μέσα στον κορμό της γλώσσας από τους πρόσφυγες του '22, έχουν απογυμνωθεί από κάθε ενδιαφέρον που μετέφεραν και έγιναν απλές χρηστικές λέξεις. Αυτό είναι κάτι που συμβαίνει σε όλες τις χώρες που υιοθετούν νέες λέξεις από τις μειονότητές τους. Ο καθημερινός άνθρωπος δε δίνει δυάρα γιά την ιστορία των λέξεων. Κάτι που μας ξεχωρίζει, τουλάχιστο ανάμεσα στις χώρες της Ένωσης που ανήκουμε, είναι ότι πλάι στην αδιαφορία και τη διαστρέβλωση αυτών των λέξεων, προσθέτουμε και μιά, από χέρι, υποτίμηση της καταγωγής τους και τις γελοιοποιούμε. Είναι ένα κομμάτι απ΄αυτό που ονομάζουμε με περηφάνεια, ο εύθυμος χαρακτήρας του Έλληνα...
Παίρνω σα παράδειγμα τις δυό λέξεις μπεκρής και νταής.
Αντιγράφω από το βιβλίο του ΖΑΧΟΥ η Πιάτσα, εκδ. ΚΑΚΤΟΣ, Αθήνα 1980, σελ. 231, 32:

"... Στους μουσουλμάνους βιοτέχνες και εμπόρους του Παζαριού, τη μεγαλύτερη διάδοση είχαν οι αιρέσεις των μπεκρήδων και των μπεκτασήδων, που επέτρεπαν στους οπαδούς τους την κατανάλωση του κρασιού και των άλλων οινοπνευματωδών ποτών. Έτσι οι μουσουλμάνοι, που απαξιούσαν να πιούν κρασί, ταύτισαν τους θαμώνες της Ταβέρνας με τους μπεκρήδες, τους οπαδούς της αίρεσης και του μοναχικού τάγματος των Μπεκρί, που λάτρευαν τον Αμπού Μπεκρ, τον πεθερό του προφήτη Μωάμεθ και πρώτο χαλίφη του Ισλάμ. "Μπεκρής" κατάντησε να σημαίνει "ταβερνόβιος", "μέθυσος", και μ΄αυτή τη σημασία έμεινε η λέξη στην ελληνική γλώσσα και παράδοση, χωρίς καμιά ανάμνηση της πρώτης ιερατικής της σημασίας".

"... Οι "νταήδες" δεν ήταν, όπως θεωρείται συνήθως, βίαιοι παλικαράδες, ανυπότακτοι, ταραχοποιοί και συνηθισμένοι στην αυτοδικία. Οι άνθρωποι του Παζαριού, έμποροι και βιοτέχνες, ήταν όπως είπαμε οργανωμένοι σε συντεχνίες, τα "συνάφια" (εσνάφια ή ρουφέτια), που το καθένα τους είχε προνόμια διοικητικά, δικαστικά και αστυνομικά, και μέσα στο Παζάρι και σ΄ολόκληρη την πόλη. Κάθε σινάφι είχε την πολιτοφυλακή του και όλα μαζί συμφωνούσαν και διόριζαν την αστυνομία του Παζαριού κι ολόκληρης της πόλης. Οι "νταήδες" ήταν λοιπόν αυτοί οι διορισμένοι πολιτοφύλακες που είχαν γιά βραδινή τους βάση την Ταβέρνα απόπου ξεκινούσαν γιά τις περιπόλους και τις εφόδους τους στις γειτονιές. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε πως η λέξη "μπασκίνι", που κακώς δίνεται υποτιμητικά στους σημερινούς αστυφύλακες, σημαίνει την ξαφνική "έφοδο" των πολιτοφυλάκων-νταήδων στις γειτονιές, γιά περιφρούρηση της δημόσιας τάξης και αιδούς, γιά άμεση απονομή δικαιοσύνης, ή γιά σύλληψη του φταίχτη που θα κρινόταν κατά τα έθιμα από το δικαστήριο των συναφιών".

Οδηγίες προς ναυτιλομένους/ες...

Φιλικές οδηγίες προς φοιτητές/τριες που ξεκινάν εργασία με θέμα το Μικρασιάτικο+ρεμπέτικο τραγούδι

Η σειρά των παρακάτω αναρτήσεων έχουν σα μοναδικό σκοπό να σε βοηθήσουν αν έχεις πάρει μιά τέτοια απόφαση. Το να ξέρεις να βοηθάς είναι μιά πραγματική τέχνη. Δε ξέρω πόσο καλά την κατέχω. Ένας γενικός κανόνας είναι να μη ξεχνάει αυτός/ή που βοηθάει τον εαυτό του/της όταν έκανε τα πρώτα βήματα. Αυτό ισχύει γιά τα πάντα, άσχετα αν πρόκειται για τα ρεμπέτικα ή καινούριες γνώσεις στον υπολογιστή.

Ας ξεκινήσω με μιά σειρά επισημάνσεις/προειδοποιήσεις:

1. Eκτός από σπάνιες περιπτώσεις, μη περιμένεις σημαντική βοήθεια από τον καθηγητή/τρια σου. Υπάρχει μιά πλατιά άγνοια γιά το Μικρασιάτικο τραγούδι κι ένα σωρό λαθεμένες απόψεις γιά το ρεμπέτικο, στεφανωμένες από μικρότερη ή μεγαλύτερη αντιπάθεια. Απόφυγε το "καπέλωμα", εμπιστέψου τον εαυτό σου και το ένστικτό σου. Η μέσα φωνή εκπέμπει σήματα. Εμπιστέψου και άκουσέ την.

2. Οι παλιοί δε ζουν πιά, οπότε θα΄ρθείς σε επαφή με διάφορους "επαϊοντες" του χώρου, τους "βεζύρηδες" του ρεμπέτικου. Συνήθως είναι διατεθειμένοι να βοηθήσουν. Συνήθως θα συναντήσεις ανθρώπους κάποιας ηλικίας που κυριαρχούνται από ανάγκη αυτοεπιβεβαίωσης και είναι αμετακίνητοι στις απόψεις τους. Προετοιμάσου καλά πριν τους συναντήσεις. Ρώτα, διασταύρωσε απόψεις, σχημάτισε μιά, κατά το δυνατό, καθαρότερη εικόνα γιά το άτομο που θα συναντήσεις. Προετοίμασε καλά τις ερωτήσεις σου. Δεν έχει σημασία να δείξεις ότι κατέχεις καλά το θέμα σου. Σημαντικό είναι να δείξεις ότι ξέρεις, όσο πιό συγκεκριμένα μπορείς, τι ακριβώς θες, τι ψάχνεις. Μην αφήνεις τη συζήτηση να βγαίνει έξω απ΄τα όριά της, μην αφεθείς να επηρρεαστείς απ΄τις δικές τους προτιμήσεις σε συνθέτες, τραγούδια κλπ. Άκουγε, σημείωνε/ηχογράφησε αλλά μην αφεθείς να "χρωματιστείς" από τις απόψεις τους γιά άλλους/ες ερευνητές/τριες. Δεν είναι κακό να θυμάσαι ότι όλοι είναι εναντίον όλων και άπαντες βάλλουν εναντίον του Ηλία Πετρόπουλου. Δείξε ότι εκτιμάς το έργο τους και το χρόνο που έχουν δώσει απ΄τη ζωή τους, χωρίς να υπερβάλλεις. Κάντους να σε πάρουν στα σοβαρά. Επισήμανε ότι η βοήθεια και η προσφορά τους θα αναφερθεί μέσα στην εργασία σου. Μη παραλείψεις να στείλεις ένα αντίγραφο και ζήτα τους παρατηρήσεις που, αν θέλεις, τις παίρνεις υπόψη σου. Μην εμπλακείς σε ατέλειωτους διαλόγους. Ακόμα, σιγουρέψου ότι ο άνθρωπος που συναντάς έχει ξεκάθαρες τις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στα τραγούδια των Μικρασιατών (αυτά που ονομάζουμε "Σμυρνέικα") και το πειραιώτικο ρεμπέτικο.

Σχετικά με το θέμα της ηχογράφησης της συν'έντευξης, θα σου πρότεινα το δρόμο των σημειώσεων. Μπορεί να το ΄ρίσκεις άβολο, αλλά η ηχογράφηση κλειδώνει και περιωρίζει τους ανθρώπους. Προσωπικά, όσο κι αν χαίρομαι που έχω κρατημένες τις φωνές κάποιων, προτιμώ αυτούς/ές που αρνούνται, απ΄αυτούς που το παίζουν άνετοι/ες.